همان‌طور که می‌دانید مساجد تاریخی ایرانی فقط چشم‌اندازی از مذهب ایرانیان نیستند بلکه اکثر این مساجد به دلیل معماری خاص و ویژه‌ای که دارند در لیست جاذبه‌های توریستی یک منطقه جا می‌گیرند. در واقع وقتی می‌گوییم فلان مسجد از جذابیت‌های گردشگری این منطقه است منظورمان معماری و ساخت آن است نه فرایض مذهبی که از قدیم در آن صورت گرفته است. این مساجد به نوعی بازتابی از سلیقه، هنر و معماری جذاب ایرانی در دوره‌های مختلفی از تاریخ هستند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم در این مقاله از میهمان شو به سراغ معرفی چند مورد از دیدنی‌ترین مساجد تاریخی ایرانی برویم. با ما همراه باشید.

مسجد نصیر الملک شیراز، صحنه هنرنمایی نور و رنگ

بیایید ابتدا راهی شیراز و مسجد نصیرالملک شویم. یکی از دیدنی‌ترین مساجد تاریخی ایرانی که باید ببینید. در بازدید از این مسجد تاریخی آنچه در نظر اول شما را مجذوب خود می‌کند بازی نور و رنگ بر کف مسجد نصیر الملک است. هرچند که این مسجد معماری بسیار جالب‌توجهی دارد اما این مسئله در نگاه اول بیش از معماری مسجد چشم بینندگان را مسحور خود می‌کند. اصلاً در نود درصد توصیفاتی که درباره‌ی این مسجد تاریخی می‌شنوید قبل از هر چیز به پنجره‌های ارسی و انعکاس نور از این پنجره‌های رنگی اشاره شده است.

از این گذشته مسجد نصیر الملک شیراز یکی از زیباترین مساجد تاریخ ایران از نظر سبک معماری است. این مسجد که در برخی کتب تاریخی از آن به عنوان مسجد ایرانی یاد می‌شود در دوران قاجار به دستور فردی به نام نصیر الملک ساخته شد. از آنجایی که معماری این بنا را فرد خبره و زبردستی به نام محمد حسن معمار از معماران سرشناس آن زمان بر عهده داشت این مسجد از نظر معماری بنا در زمره‌ی بناهای ارزشمند تاریخی آن زمان برشمرده می‌شود.

بعد از عبور از در مسجد، وارد حیاط چهارگوشی می‌شوید که حوض بزرگ مستطیل شکلی که با گلدان‌های شمعدانی تزیین شده است، به چشم می‌خورد. تا اینجا خبری از رنگ و نور نیست اما آرامش عجیبی که در آن وجود دارد را می‌توان در جای جای آن با تمام وجود حس کرد. برای دیدن طاق‌ها، نور و رنگ‌ها باید به شبستان مسجد رفت.

علاوه بر طاق‌های بلند، اندرونی خوش ساخت، کاشی‌کاری‌های بی‌نظیر و بازی نور یکی از عناصر اصلی این مسجد است که در گذر از شیشه‌های رنگی، فضای بسیار تأثیرگذار و بی‌مثالی را به وجود می‌آورد.
در مسجد نصیر الملک شیراز که به مسجد صورتی هم معروف است، ۲ شبستان شرقی و غربی وجود دارد. شبستان غربی دارای ۷ درگاه چوبی با شیشه‌های رنگین و زیبا است که موقع تابش نور به آن، این زیبایی صدها برابر می‌شود. شبستان غربی دارای ۱۲ ستون به نیت ۱۲ امام است و پوشش آجری زیبایی با جزییات فراوان دارد؛ در انتهای ستون‌ها، یک محراب زیبا به چشم می‌خورد.

منظره‌ی فوق‌العاده‌ای که بعد از عبور نور آفتاب از شیشه‌های رنگی به داخل شبستان و روی کف زمین و ستون‌ها می‌افتد، در هیچ تابلوی نقاشی‌ای نمی‌توانید ببینید. شبستان شرقی که به شبستان زمستان معروف است، دارای ۷ ستون بوده و سقفی کاشی‌کاری شده دارد. ایوان این شبستان دارای ۷ جرز آجری مزین شده به آیات قرآنی است و کاشی‌کاری‌هایی با نقش گل‌وبوته دارد.

مسجد جامع یزد، ایوانی بر دل کویر یزد

مساجد یزد همگی زیبا هستند و مسجد جامع آن از دیدنی‌ترین مساجد تاریخی ایرانی است که باید در اولویت قرار گیرد.

مسجد جامع کبیر یزد یکی از شاهکارهای تاریخ معماری ایران است؛ که ساخت آن حدود یک قرن طول کشید. ساخت قسمت‌های مختلف بنای این مسجد در دوره‌های مختلفی انجام‌شده است. مثلاً ساخت بنای اصلی مسجد جامع یزد به دوره‌ی تیموری بازمی‌گردد؛ که شامل کاشی‌کاری‌ها، سردر بلند و مناره‌های آن و چند کتیبه‌ی زیبا است. بر روی کتیبه‌ی سردر نام شاهرخ تیموری و جهانشاه به چشم می‌خورد. ماکسیم سیرو خاورشناس فرانسوی بر این باور است که مسجد جامع کبیر یزد اولین مسجدی است که به‌جای یک آتشکده در ایران ساخته شد؛ همچنین ماکسیم باور دارد که تاریخ ساخت این مسجد به قرون نخستین اسلام بازمی‌گردد. پس می‌شود گفت مسجد جامع جز اولین مساجد تاریخی یزد است. در دوره‌های متفاوت تاریخی، در کنار یک آتشکده‌ی زرتشتی، سه مسجد مختلف ساخته شدند که در زمان قاجار با پیوستن این سه مسجد به هم مسجد جامع کنونی یزد شکل گرفت. معماری خارق‌العاده این مسجد، مناره‌های بسیار بلند و کاشی‌کاری‌های چشم نوازش سبب سده تا مسجد جامع یزد به یکی از جاذبه‌های گردشگری تاریخی یزد تبدیل شود. اگر به مسجد جامع کبیر رفتید از گشت‌وگذار در کوچه‌های پشت مسجد جامع غافل نشوید. مطمئن باشید که یکی از خاطره‌انگیزترین فضاهای شهری یزد در آن کوچه‌ها انتظارتان را می‌کشد.

مسجد ملا اسماعیل یزد، شاهکار معماری دوران قاجار

سومین مسجد مهم از مساجد تاریخی ایرانی مسجد ملا اسماعیل است؛ که در بازار خان و جنوب میدان خان یزد قرار دارد. این مسجد که از آثار دوران قاجار است به‌ دستور آخوند ملا اسماعیل بن عبدالملک عقدایی در سال ۱۲۲۲ ساخته‌شده است. بنای مسجد شامل صحن، ایوان، گنبد خانه، سردر ورودی و چند شبستان است. درست است که معماری کلی بنای این مسجد آجری و ساده است اما مقرنس‌کاری‌های ماهرانه و دقیقی که در ساخت این مسجد به کار گرفته‌شده آن را از دیگر مساجد با معماری ساده متمایز می‌کند. همین پوشش مقرنس سبب شده تا سردر ورودی مسجد ملا اسماعیل به‌تنهایی یکی از دیدنی‌های یزد به شمار رود. در بازدید از مسجد ملا اسماعیل شبستان غربی را از قلم نیندازید. این شبستان مسجد ۳۲ ستون دارد و همین امر باعث شده تا یکی از زیباترین بخش‌های مسجد باشد. شش کتیبه که شامل فرمان‌های حکومتی و دیوانی دوره‌ی قاجار است نیز در مسجد ملا اسماعیل نگه‌داری می‌شود. بد نیست که در حین بازدید از مسجد سری هم به این کتیبه‌های قدیمی بزنید. مسجد ملا اسماعیل مانند اکثر مساجد تاریخی یزد در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. لازم به ذکر است مورد ذکر شده تنها آثار باستانی و جاهای دیدنی یزد نیستند

میهمان شو با بیش از 100 مورد متفاوت اجاره سوئیت در یزد را بسیار راحت تر کرده است.

مسجد جامع اصفهان، مسجد عتیق یا مسجد جمعه

مسجد عتیق اصفهان از دیگر مساجد تاریخی ایرانی است که بعضی‌ها آن را با نام مسجد جمعه هم می‌شناسند، اینجا از نظر ارزش تاریخی و معماری خاص بنا یکی از مشهورترین مساجد تاریخی کشور در اصفهان است که شهرتش را بیش از هر چیز مدیون به کارگیری سبک خاص و متفاوتی از معماری مساجد ایرانی در ساخت این مسجد است.  از در مسجد عتیق که تو برویم بیشتر از همه حیاط بزرگش به چشممان می‌آید و آدم‌هایی که در این‌طرف و آن‌طرف آن در حال نمازخواندن هستند، پرنده‌هایی که لب حوض آب می‌خوردند و مناره‌های آبی بلندی که روبه‌رویمان قرار دارد.

اولین دلیلی که مسجد را دیدنی می‌کند تاریخچه آن است. علاوه بر قدمت طولانی، ثبت شدن اسم آن در بین میراث جهانی یونسکو خیلی‌ها را برای دیدن آن مشتاق‌تر می‌کند. از طرف دیگر هم معماری بنای مسجد ویژگی‌های منحصر به فردی دارد که آن را از دیگر مساجد ایران متمایز می‌کند. مثلاً چهار ایوان دارد و شهرت اصلی‌اش را هم از همین چهار ایوان گرفته است. این ایوان‌ها مسجد را از حالت عربی به مسجد ایرانی تغییر داده و سبکی جدید به وجود آورده‌اند.

ایوان صفه صاحب در جنوب، صفه درویش در شمال، صفه استاد در غرب و شاگرد در شرق، با مقرنس‌کاری‌ها و تزیینات، نمای زیبا و بدیعی در مسجد درست کرده است. همچنین این مسجد به جای گنبد چهار ضلعی، گنبدی ۱۶ ضلعی دارد. همین ویژگی هم باعث شده که الهام‌بخش ساخت مسجدهای دیگری در تبریز، شیراز و سمرقند با چهار ایوان و گنبدهای ۱۶ ضلعی باشد.

یکی دیگر از ویژگی‌هایی که مسجد را دیدنی می‌کند سردر آن است. در این مسجد شبستان الجایتو، محراب الجایتو، شاه‌نشین، شبستان زمستانی، بیت‌الشتاء، گنبد خسروی و گنبد تاج‌الملک را خواهیم دید. علاوه بر آن باید گاهی سرمان را بالا بیاوریم و طاق‌ها، دهانه‌های طاق و تزیین‌‎های سقف را نگاه کنیم و از خلاقیت معماران دوره ایلخانی تا صفوی به وجد بیاییم.

وقتی وارد مسجد می‌شویم باید همه ضلع‌های آن را بگردیم. مثلاً از ضلع شمالی و ایوان درویش شروع کنیم، به مدرسه مظفری نگاهی بیندازیم، شبستان و کتیبه‌های مختلف آن را هم ببینیم. ایوان درویش، ایوان صاحب، ایوان استاد و چهل‌ستون داخل مسجد هم بسیار دیدنی است. ایوان درویش از اسم فردی گرفته شده که روزگانی در این ایوان تدریس کرده است. همچنین محراب الجایتو هم در شبستان الجایتو قرار دارد و احتمالاً در بازدید از مسجد آن را می‌بینیم. الجایتو بیشتر به خاطر گچ‌بری‌های زیبای مسجد مشهور شده و زیباترین گچ‌بری مسجد هم به آن اختصاص دارد.

مسجد شیخ لطف‌ الله اصفهان

دومین مسجد مهمی که باید در میان مساجد تاریخی ایرانی در شهر اصفهان ببینید جایی نیست جز مسجد شیخ لطف الله! مسجد شیخ لطف الله یکی از مسجدهای تاریخی و شناخته شده شهر اصفهان، در ضلع شرقی میدان نقش جهان است که آن هم مانند مسجد شاه در دوران صفوی ساخته شده‌است. با توجه به اطلاعات ویکی پدیا این مسجد شاهکاری از معماری و کاشی‌کاری قرن یازدهم هجری است که توسط استاد محمدرضا اصفهانی از معماران نامدار آن دوره ساخته شده‌است. مسجد شیخ لطف‌الله به فرمان شاه عباس اول در مدت هجده سال بنا شده و در ضلع شرقی میدان نقش جهان و مقابل عمارت عالی‌قاپو و در همسایگی مسجد شاه واقع شده‌است.

چیزی که مسجد شیخ لطف الله را از دیگر مساجد تاریخی اصفهان متمایز کرده است نداشتن مناره و صحن است. این مسجد به علت اینکه نه مناره دارد و نه دارای شبستان ورودی (حیاط) است و همچنین ورودی آن پله می‌خورد، مشابه سایر مساجد نیست. عدم وجود شبستان و صحن ورودی و قرار گرفتن مسجد رو به روی عمارت عالی‌قاپو در نهایت منجر به این مسئله شده‌است که نتوان صحن یا حیاطی رو به قبله برای آن طراحی کرد.

مسجد کبود تبریز

بیایید راهی تبریز و مسجد کبود شویم. یکی از دیدنی‌ترین مساجد تاریخی ایرانی که باید ببینید. اگر از مردم این شهر بخواهید از بین مساجد تاریخی یکی را به شما معرفی کنند به احتمال زیاد نام مسجد کبود را می‌آورند. قدمت تاریخی، معماری خاص و تزیینات مسجد کبود تبریز باعث شده که اینجا یکی از معروف‌ترین جاهای دیدنی تبریز باشد. علاوه بر اینکه معماری مسجد کبود بسیار دیدنی است تاریخ هم حرف‌های زیادی در مورد این مسجد دارد. ساخت مسجد کبود تبریز به سال 845 خورشیدی برمی‌گردد و این یعنی قدمت آن از چیزی که فکر می‌کردید خیلی بیشتر است.

زمانی سلسله‌ ترکمانان قراقویونلو بر ایران حکم‌فرمایی می‌کرد و تبریز پایتخت کشور بود این مسجد را ساختند. بانی ساخت مسجد کبود ابو المظفر جهانشاه حاکم وقت و ناظر ساخت بنا همسر شاه یعنی جان بیگم خاتون بود. اگر حالا به دیدن این بنای باشکوه تاریخی بروید می‌توانید مزار شاه و همسرش را هم در بخشی از صحن مسجد ببینید.

همین که به میدان ساعت تبریز برسید گنبد نیمه ویران‌شده مسجد با آن رنگ آبی کبودش خودنمایی می‌کند. این گنبد در زلزله‌ای که سال 1158 خورشیدی آمد ویران شد و این بنا حاصل چند عملیات مرمت و بازسازی است که با حفظ اصالت بنا و طراحی و معماری مسجد روی آن پیاده شده است.

کاشی‌کاری‌های این مسجد به رنگ آبی تیره است و همین باعث شده که مسجد کبود از تمام مساجد دیگر این شهر و مساجد اصفهان که به رنگ آبی فیروزه‌ای تزئین شده‌اند متمایز شود. اینجا اسامی دیگری هم دارد، بعضی‌ها مسجد کبود را به خاطر کاشی‌کاری‌هایش که حالا نصفه و نیمه شده‌اند فیروزه اسلام می‌نامند و عده‌ای هم آن را با نام‌هایی چون مسجد جهانشاه، شاه جهان و یا عمارت و مسجد مظفریه معرفی می‌کنند.

مسجد کبود تبریز در قلب شهر و پر رفت و آمدترین خیابان تبریز واقع شده است. به همین دلیل پیشنهاد می‌کنیم از رفتن با ماشین شخصی خودداری کنید چراکه برای پیدا کردن جای پارک در این خیابان شلوغ حسابی معطل می‌شوید. تاکسی و اتوبوس شما را تا نزدیک این بنای تاریخی می‌برند و شما با چند قدم پیاده‌روی به درب ورودی مسجد کبود می‌رسید.

مسجد ثقه الاسلام تبریز

مسجد ثقه‌الاسلام هم یکی دیگر از مساجد تاریخی ایرانی در شهر تبریز است که تاریخ احداثش مانند اکثر بناهای تاریخی شهر تبریز به دوران قاجار بازمی‌گردد. البته قدمت شهر تبریز خیلی بیشتر از این حرف‌هاست؛ اما اکثر بناهای تاریخی این شهر که پیشینه‌شان به دوران قبل از قاجار بازمی‌گشت، در اثر زلزله کاملاً تخریب شدند و از آن‌ها اثری به‌جای نمانده است.

مسجد ثقه‌الاسلام از آن جهت که امامتش با میرزا محمد شفیع ثقه‌الاسلام بود، ثقه‌الاسلام نام گرفت. این مسجد با تمام بازسازی‌ها و تغییراتی که در طی سال‌های گذشته بر روی بنای آن صورت گرفت اکنون دارای 34 گنبد اجری و 20 ستون سنگی است. از آن‌ جایی که مسجد ثقه‌الاسلام یکی از بزرگ‌ترین مساجد تبریز است تعداد زیادی از مراسم‌های مذهبی در آن برگزار می‌شود.

ساخت مسجد تاریخی ثقه‌الاسلام به دوران قاجار بازمی‌گردد. این مسجد در 23 شهریور 1382 به عنوان یک اثر ملی به ثبت رسید.

مسجد جامع مکی زاهدان

و اما در این مقاله آخرین مورد از لیست دیدنی‌ترین مساجد تاریخی ایران را به مسجد مکی زاهدان اختصاص داده‌ایم. وقتی عکس‌های مسجد جامع مکی را می‌بینید امکان ندارد که در نگاه اول احساس کنید این مسجد در همین ایران خودمان قرار دارد. سبک و سیاق معماری مساجد ایران در تمام شهرها تقریباً مشابه است اما مسجد جامع مکی زاهدان با سبکی متفاوت و شبیه به مساجد ترکیه ساخته شده است.

این مسجد یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مساجد اهل سنت در ایران است که از آن به عنوان یکی از دیدنی‌ترین جاذبه‌های توریستی زاهدان هم یاد می‌شود. با توجه به اطلاعات ویکی پدیا در مورد تاریخچه ساخت مسجد مکی این بنا توسط فردی به نام مولانا عبدالعزیز ملازاده در سال ۱۳۵۳ با زیربنای ۶۰۰ مترمربع تأسیس شد. بنای اولیه مسجد جامع مکی تنها دارای دو مناره با ارتفاع ۳۷ متر داشت اما بعدها با توجه به افزایش جمعیت و نیاز به فضای بیشتر بنای مسجد گسترش یافت.

در حال حاضر مسجد جامع مکی 4 مناره و بیش از 50 گنبد بزرگ و کوچک دارد که ارتفاع گنبد مرکزی در آن به 46 متر می‌رسد. با میهمان شو همراه باشید تا کمی بیشتر در مورد این جاذبه تاریخی و دیدنی صحبت کنیم.

همان‌طور که در ابتدای مطلب اشاره کردیم نمای بیرونی مسجد جامع مکی بسیار شبیه به مساجد ترکیه است. در این میان مسجد سلطان احمد ترکیه بیشترین شباهت را با مسجد مکی زاهدان دارد؛ و اما فضای داخلی مسجد مکی بسیار شبیه به مسجدالنبی ساخته شده است.

ساخت اولیه این بنا به دهه 50 برمی‌گردد و اولین مرحله توسعه آن در دهه 70 یعنی 20 سال پس از تأسیس مسجد مکی انجام شد. در طول اولین مرحله توسعه که مربوط به ساخت یک طبقه بر روی طبقه همکف و یک طبقه زیرزمین است بیشتر به بازسازی و طراحی نمای داخلی مسجد مکی پرداخته شد. در سال ۱۳۹۰ بازسازی نمای بیرونی شروع شد.

این مسجد پس از مولانا عبدالعزیز اولین مدیر و بنیان‌گذار بنا به دست شیخ مولانا عبدالحمید سپرده شد. جالب است بدانید که مردم بومی خودشان تمام هزینه‌های ساخت مسجد را برعهده گرفتند اعتقاد دارند که مسجد باید به دست نمازگزارانش ساخته شود.

به نظر شما نام کدام موارد از دیدنی ترین مساجد تاریخی ایران در این لیست خالیست؟