طشت گذاری، نخل گردانی، گِل مالی، بیل زنی، ایین هفت منبر، کرب زنی، چایینه خوانی و مشعل گردانی تنها چند نمونه از آیین محلی عزاداری در شهرهای مختلف ایران هستند. هر سال محرم در گوشه و کنار این کشور مردم به سبک و سیاق خودشان مشغول عزاداری برای سومین امام شیعیان می‌شوند. بعضی از این آیین سوگواری پیشینه تاریخی بسیار شنیدنی دارند. شاید حضور در این مراسمات مذهبی خاص و آشنایی با فرهنگ عزاداری در شهرهای مختلف ایران را بتوان به عنوان نوعی گردشگری تعریف کرد.
این سنت‌های عزاداری سال‌های سال سینه به سینه بین مردم یک منطقه منتقل شده‌اند و از نسل‌های قدیم در روزگاران دور به ارث رسیده‌اند. امروز قصد داریم در این مطلب از میهمان شو به برخی از آداب و رسوم تاریخی عزاداری در شهرهای مختلف ایران بپردازیم. با ما همراه باشید.

مراسم طشت گذاری در اردبیل

در شهر اردبیل قرن‌هاست که مردم با آداب‌ورسوم خاصی تحت عنوان طشت گذاری به استقبال ماه محرم می‌روند. مراسم طشت گذاری سه روز مانده به ماه محرم شروع‌شده و تا شروع ماه محرم ادامه میابد. روز اول مسجد جامع شهرستان اردبیل شروع به مراسم طشت گذاری کرده و روز دوم و سوم مساجد دیگر و حسینیه‌ها و روستاهای اطراف هریک با آداب به‌خصوص خودشان مراسم را انجام می‌دهند.

در مراسم طشت گذاری ظرفی که معمولاً از جنس مس است را پر آب کرده و تا آخر ماه محرم در آن مسجد و یا حسینیه قرار می‌دهند. این ظرف آب درواقع نمادی از آب فرات است و مردم با دست زدن به ظرف آب با سالار شهیدان کربلا تجدید پیمان می‌کنند. از طرفی آب نماد مظلومیت اهل‌بیت است و یادآور تشنگی و عذابی است که متحمل شده‌اند.

مراسم تشت گذاری در بین آذری زبانان به‌قدری اعتبار داشته و مرسوم است که حتی اکثر افراد در منزل شخصی‌شان نیز یک روز مانده به ماه محرم این مراسم را با حضور مردم محل و نوحه‌خوان انجام می‌دهند.

مراسم چایینه خوانی در ایلام

چایینه نام یک مراسم سوگواری مردم ایلام در ماه محرم است که در روزهای مختلفی چون 7 محرم،8 محرم، دهم محرم و چهلم انجام می‌شود. مراسم چایینه خوانی توسط زنان برگزارشده و مردان در برپایی این مراسم نقشی ندارند.

در چایینه خوانی روز هفتم که منتسب به حضرت قاسم است دختری ازدواج‌نکرده به‌عنوان عروس حضرت قاسم لباس سبز و سربند سفید به تن می‌کند و با دو شمع در دستانش وارد میدان می‌شود. در وسط میدان سینی پر از نقل‌ونبات، ظرف حنا، عود و شمع قرار داده‌اند. در این هنگام زنی که به او ملایه میگویند شروع به خواندن می‌کند در همین هنگام زنی دیگر پیراهن خونی حضرت قاسم را می‌آورد و عروسی تبدیل به عزا می‌شود؛ بر سر عروس پارچه مشکی می‌اندازند و ملایه شروع به مداحی و روضه‌خوانی می‌کند. چایینه خوان‌ها پس از کمی سینه زدن حلقه‌زده دور میدان می‌چرخند و با کف دودست به پیشانیشان می‌کوبند. روز 8 محرم چایینه خوانی حضرت عباس و روز دهم و چهلم چایینه خوانی امام حسین باکمی تغییر انجام می‌شود.

مراسم مشعل گردانی در بیرجند

مشعل گردانی آیینی قدیمی و مرسوم در بین مردم بیرجند بوده است که اکنون به دو روستای خور و برکوه خلاصه‌شده و در سایر شهرها و روستاها انجام نمی‌شود. در طی این مراسم عزاداری مردم تسمه‌های آهنی که به شکل استوانه درآورده‌اند را از چوبی که به نفت آغشته شده پر می‌کنند و آتش می‌زنند. مردم این مشعل‌ها را به یاد مشعل‌هایی که شب عاشورا در کنار خیمه‌های ابی‌عبدالله روشن بودند آتش می‌زنند. مردم روستای خور در شب تاسوعا مشعل آتش زده و در کنارش به عزاداری می‌پردازند اما مردم روستای برکوه در شب عاشورا این آیین قدیمی را برپا می‌کنند و به عزاداری می‌پردازند.

مراسم هفت منبر در شاهرود

در شهرستان شاهرود مراسمی تحت عنوان هفت منبر رایج است. در طی این مراسم که در شب تاسوعا برگزار می‌شود زنان و دختران شاهرودی به‌پای منبرهایی که در طول سال بر رویشان روضه خوانده‌شده می‌روند و پس از زیارت هفت ‌تا ده منبر و ادای نذرشان به مسجد امام حسن رفته و شمع روشن می‌کنند. در این شب خوردن نان و ماست بسیار رایج است و اکثر مردم در جلوی منبرخانه‌ها و مساجد نان و ماست تقسیم می‌کنند.

مراسم کرب زنی در لاهیجان

کرب زنی یکی از پرشورترین مراسمات عزاداری در روز هشتم محرم است که در بین مردم لاهیجان رواج دارد. در طی این مراسم مردان تن‌پوش مشکی به تن کرده‌اند و با تکه چوب‌های پوشیده شده با چرم که در کف دستشان دارند بر وزن مرثیه‌ای که خوانده می‌شود اصواتی را تولید می‌کنند. این مراسم به‌قدری سنگین و پرشور برگزار می‌شود که از آن به‌عنوان یکی از نایاب‌ترین مراسمات عزاداری در ایران نامبرده می‌شود.

مراسم کرب زنی باکمی تفاوت در نوع مرثیه خوانده‌شده در شهرهای سمنان و سبزوار هم انجام می‌شود.

مراسم نخل برداری در یزد

مراسم نخل برداری خاص شهرهای اطراف کویر مرکزی ایران چون جنوب خراسان، سمنان، کاشان، قم، یزد و... است؛ اما بیشترین تعداد نخل و باشکوه‌ترین مراسم نخل برداری مختص استان یزد بوده و هیچ آبادی در این دیار نیست که یک یا چند نخل امام حسین در آن نباشد. مراسم سیاه‌پوش کردن نخل و گرداندنش در میدان‌ها مخصوص شب عاشورا است. نخل برداری به این شکل است که چند نفر زیر نخل قرارگرفته و همراه با خواندن نوحه آن را در شهر می‌گردانند و دوباره به‌جایش بازمی‌گردانند. بزرگ‌ترین نخل در ایران که 11 متر ارتفاع دارد در غروب عاشورا در شهر یزد گردانده می‌شود.

حالا شما به ما بگویید در شهر یا منطقه زندگیتان چه سنت‌های قدیمی برای عزاداری در ایام سوگواری محرم رواج دارد؟